تشریفات مقدماتی تاسیس شرکت


در قانون تجارت ایران و همچنین قانون ثبت شرکتها هیچگونه محدودیت و اجازه ای برای تشکیل شرکتهای سهامی پیش بینی نشده است. بنابراین، برای تشکیل شرکتهای سهامی در ایران آزادی کامل وجود دارد. البته باید در نظر داشت اصول کلی که برای عقود و قراردادها در قانون پیش بینی شده است، باید در نظر گرفته شود. مثلا موضوع شرکت باید مشروع باشد و تشکیل شرکت برای اموری که قانون منع کرده است، جایز نیست. همچنین برای بعضی امور قوانین مختلف مقررات مخصوصی پیش بینی کرده اند که مقررات مزبور باید در نظر گرفته شود. مثلا برای تاسیس بانک و بیمه اجازه مخصوص هیات وزیران لازم است و تظریفات مخصوصی پیش بینی شده است یا شرکتهایی که موضوع آن تاسیس کارخانه و استخراج معادن میباشد، برای شروع عملیات و بهره برداری محتاج به تحصیل پروانه میباشند. ولی به طور کلی غیر از مواردی که به موجب قوانین مخصوص استثنا شده اند تاسیس شرکت سهامی فعلا نیازی به اجازه ندارد. اما در طرح جدید قانون تجارت، هیات نظارت بر شرکتها پیش بینی شده و تاسیس هرگونه شرکتی منوط به اجازه شرکت مزبور است. موضوع اجازه تاسیس شرکتهای سهامی امر تازه ای نیست و در کشورهای اروپایی مخصوصا در قرن نوزدهم تاسیس شرکت سهامی موکول به اجازه مخصوص بوده است. ولی امروزه اغلب قوانین، سیستم آزادی تاسیس شرکتهای سهامی را کم و بیش قبول کرده اند و حتی در انگلستان شرکتهای سهامی به دو دسته تقسیم میشوند: شرکتهای عمومی (Public Company) که محتاج به اجازه مخصوص میباشند و شرکتهای خصوصی (Private Company) که اجازه مخصوص برای تاسیس لازم ندارند. 
تاسیس شرکت سهامی مستلزم اینست یک یا چند نفر که «موسس» نامیده میشوند، در تاسیس شرکت مبتکر و پیشقدم شده و مقدمات تاسیس شرکت را فراهم سازند و از اشخاصی که ممکن است از این فکر استقبال نمایند دعوت کنند تا با تعهد سرمایه لازم مجمعی تشکیل دهند و اساس شرکت را پی ریزی میکنند. تعهدکنندگان سرمایه شرکت در مجمعی که مجمع عمومی موسسان نامیده میشود، حاضر میشوند و با تصویب شرکتنامه، اساسنامه، انتخاب مدیران و بازرسان اساس و شالوده و خط مشی شرکت را معین میکنند. برای آنکه حقوق شرکا و کسانی که با شرکت معامله میکنند، کاملا تامین شود، قوانین تجارتی تشریفاتی قائل شده اند که عدم رعایت آنها علاوه بر آنکه موجب ابطال شرکت میشود، موجب مسئولیت حقوقی یا جزایی کسانی میشود که تشریفات مزبور را رعایت نکرده اند. بنابراین تشریفات تشکیل شرکت عبارتست از کلیه اعمال مادی و حقوقی برای ایجاد شرکت که به موجب قانون پیش بینی شده است. موسسان شرکت را بوجود می آورند و طرز اداره و عملیات آن را با رعایت مقررات قانونی پیش بینی میکنند. تاسیس شرکت سهامی ممکن است به دو صورت انچام پذیرد: تاسیس فوری و تاسیس تدریجی.
در صورتی که در موقع تصمیم به تاسیس شرکت کلیه شرکای شرکت سهامی معین باشند و سرمایه شرکت را تعهد کنند شرکت با تصمیم مجمع عمومی موسسان راجع به تصویب اساسنامه و شرکتنامه و انتخاب مدیران و بازرسان فورا تشکیل میشود و شروع به کار میکند. برعکس، اگر در موقعی که موسسان شرکت تصمیم به تاسیس شرکت میگیرند کلیه سهامداران شرکت معین نباشند و لازم باشد از طریق دعوت و تبلیغ سهامداران را جلب کرد تا پس از تکمیل تعهد سرمایه لازم اقدام به تاسیس شرکت شود تاسیس شرکت به تدریج انجام خواهد گرفت. 
تاسیس فوری در مواردی است که سهامداران شرکت محدود هستند و سرمایه شرکت زیاد نیست. موسسان سرمایه شرکت را تقبل میکنند و فورا اقدام با تاسیس شرکت میکنند. اما در مواقعی که سرمایه ای عمده برای عملیات شرکت لازم است تصمیم موسسان برای ایجاد شرکت کافی نیست. آنان باید از طریق تبلیغات در جراید و از راههای دیگر عده ای از صاحبان سرمایه را جلب کنند تا اولا، سرمایه شرکت تعهد شود. بعد، از آن از کلیه تعهدکنندگان سرمایه دعوت شود تا اساسنامه و شرکتنامه را تصویب کنند و مدیران و بازرسان را تعینن نمایند. شکی نیست که این ترتیب مدتی به طول خواهد انجامید و قوانین برای جلوگیری از سوءاستفاده اشخاص اغلب مقرراتی برای این موضوع وضع کرده اند. قانون تجارت ایران بین شرکتهایی که فورا تشکیل میشوند و آنهایی که تدریجا تاسیس میشوند، تفاوتی قائل نشده است و برای مدت زمان لازم بین تصمیم موسسین و تشکیل شرکت مقرراتی پیش بینی نکرده است. ولی در طرح جدید قانون تجارت برای حفظ حقوق تعهدکنندگان سهام مقرراتی در نظر گرفته شده است. در مواردی که شرکت سهامی فورا تشکیل میشود از لحاظ اداره امور و شخصیت شرکت اشکالی پیش نمی آید لکن در موارد تاسیس تدریجی موضوع شخصیت شرکت در شرف تاسیس و اعمالی که توسط موسسان انجام میگیرد، شایان توجه است زیرا اگر شرکت بعد از مدتی تشکیل شود شخصیت حقوقی آن از تاریخ خاتمه تشریفات مقدماتی شروع میگردد و اگر مساعی موسسین به نتیجه نرسد اصولا شرکتی تشکیل نمیگردد تا شخصیت حقوقی بوجود آید. در هر صورت شرکت در شرف تاسیس وضع حقوقی بخصوصی دارد و میتوان نوعی شخصیت برای آن قائل شد و مانند نطفه ای است که هنوز به دنیا نیامده اما در صورتی که زنده به دنیا بیاید دارای حقوقی خواهد بود. این نظریه طرفداران زیادی ندارد و موسسینی که مبتکر و پیشقدم تشکیل شرکت میشوند گرچه بعد از تشکیل شرکت مخارج خود را از شرکت دریافت میکنند ولی در صورت تشکیل شرکت نمیتوانند هیچگونه حقی و ادعایی علیه تعهدکنندگان سهام داشته باشند. تنها تعهدی که ممکن است صاحبان سهام در مقابل موسسین داشته باشند، این است که در صورت تشکیل شرکت زحمات آنان را جبران کنند. البته تا زمانی که شرکت تشکیل نشده است موسسان با نام شرکت در شرف تاسیس عمل میکنند، ولی کلیه این عملیات به مسئولیت شخصی آنها انجام میگیرد.