اختراع و اکتشاف


در کنوانسیون پاریس برای حمایت مالکیت صنعتی، موافقتنامه جنبه های تجاری حقوق مالکیت معنوی (تریپس) و معاهده همکاری ثبت اختراع صرفاً به اختراع پرداخته شده است و از اکتشاف مطلبی نیامده است. در بند (4) ماده 2 کنوانسیون موجد سازمان جهانی مالکیت معنوی، از اکتشافات علمی به عنوان یکی از مصادیق و مقولات حقوق مالکیت معنوی حمایت به عمل آمده است. همچنین در بند (1) ماده (1) معاهده ژنو مصوب 1978 میلادی، اکتشاف به شناخت پدیده ها، قوانین و با خصوصیات عالم ماده که قبل از این شناخته نشده و قابل ارزیابی نبوده باشند، تعریف شده است. به هر حال روشن است در صورتی که کشفیات در مواد طبیعی مانند موضوعات بیولوژیکی از جمله DNA خصوصیات اختراع را در اثر تصنع بشر به دست آورد به عنوان اختراع قابل ثبت میباشد.
قانوگذار ایران در ماده 26 قانون 1310، اختراع و اکتشاف را قابل ثبت دانسته است. بکاربردن کلمه اکتشاف در قانون یاد شده این ذهنیت را تقویت کرده است که کشف چیزهایی که در جهان طبیعت وجود دارد را میتوان به عنوان اختراع ثبت کرد. این برداشت صحیح به نظر نمی رسد، زیرا اگر اکتشاف را به معنای پدید اوردن شیء جدید بدانیم می توان آن را مترادف با کلمه اختراع تلقی و قابل ثبت دانست، ولی اگر اکتشاف را به معنای کشف چیزهایی بدانیم که در جهان طبیعت وجود دارد بدیهی است که این یک عمل اختراعی به حساب نمی آید، زیرا در یک عمل اختراعی از فعالیت فکری شخص مخترع در پدید آوردن یک اثر فنی جدید، بهره برداری شده است و این اثر با شناختن یک عنصر موجود در طبیعت، مانند عنصر اورانیوم تفاوت دارد . در بند (الف) ماده 4 قانون 1386، کشفیات به صراحت از حیطه حمایتی اختراع خارج شدند.
 با توجه به مجموع مطالب فوق، به طور خلاصه باید گفت که اگر شخصی اختراعی میکند، چیزی را خلق و ایجاد میکند که قبلاً وجود نداشته است، در حالی که اگر کسی کشفی میکند، او چیزی را خلق نمیکند بلکه وجود چیزی را که تا آن موقع ناشناخته بوده است آشکار می کند. علی رغم تفاوت بارز بین اختراع و اکتشاف به شرح فوق، این نکته قابل ذکر است که اختراع ممکن است به اکتشافهای جدیدی منتهی شود، مانند اختراع تلسکوب که موجب شد در حوزه نجوم اکتشافات زیادی صورت گیرد. همچنین اکتشاف می تواند موجب اختراعات زیادی شود، همانطور که اکتشاف اثرات الکتریک رعد و برق توسط بنیامین فرانکلین موجب اختراع میله بر ق گیر شد که این اختراع امنیت ساختمانها را در زمان صاعقه تامین مینماید.
در خاتمه، این نکته مهم قابل ذکر است که با توجه به اینکه در کنوانسیون موجد سازمان جهانی مالکیت معنوی به صراحت اکتشافات علمی به عنوان یکی از مصادیق حقوق مالکیت معنوی آمده است و نظر به برداشتهای مختلفی که از این دو اصطلاح وجود دارد، روش قانونگذاران آن دسته از کشورها، که به صراحت کشفیات را از مصادیق اختراعات قابل ثبت استثنا کرده اند قابل دفاع به نظر میرسد، زیرا صدور ورقه اختراع در حوزه کشفیات و به دنبال آن اعطای حقوق انحصاری به دارندگان آنها به شرحی که در اختراعات آمده است، میتواند برای جوامع آثار زیانباری داشته باشد.