نظامهای حمایتی طرح صنعتی


طرح های صنعتی در معنای عام کلمه با توجه به ویژگی دوگانه ای که دارند (ترکیبی از صنعت و هنر)، در قالب نظام های مختلفی می تواند قابل حمایت باشد. به عبارت دیگر برای حمایت از طرح های صنعتی بر خلاف علائم و اختراعات، ابزارها و ساز و کارهای مختلفی وجود دارد که در قوانین ملی کشورها پیش بینی شده است، در این نوشته به شرح آنها می پردازیم.

نظام مالکیت ادبی و هنری
در تعدادی از کشورها طرح های صنعتی به موجب نظام مالکیت ادبی و هنری یا کپی رایت حمایت می شوند. این نظام حمایتی در برخی از کشورها همزمان با قانون طرح های صنعتی و بصورت نظام مرکب قابل اعمال است و در تعدادی از کشورها نیز این دو شکل حمایتی نه بصورت مرکب و همزمان بلکه بطور مستقل و جدای از یکدیگر قابل اعمال می باشند.
البته همانطور که میدانیم حمایت از طرح های صنعتی در قالب نظام مالکیت ادبی و هنری یا طرح صنعتی هر کدام دارای ویژگی ها و مختصات منحصر به فرد هستند که در ذیل به برخی از ویژگیهای مهم حمایت از طرح صنعتی در قالب نظام مالکیت ادبی و هنری میپردازیم:
1- برای حمایت از طرح صنعتی در قالب نظام مالکیت ادبی و هنری اصولاً نیازی به ثبت وجود ندارد و صرفا در برخی از کشورها، محلی برای تودیع آثار وجود دارد که با سپردن طرح در آن محل ها طراح موفق به اخذ گواهی مربوط میگردد. 
2- مدت حمایت در نظام مالکیت ادبی و هنری در بسیاری از کشورها 50 سال یا 70 سال بعد از فوت پدید آورنده است.
3- در نظام مالکیت ادبی و هنری مدعی نقض حق باید ثابت کند اثری که مدعی است حقوق وی را نقض کرده است، از تکثیر مستقیم یا غیر مستقیم اثر وی ایجاد شده است که طبق قانون کپی رایت حمایت می شود.
4- در نظام مالکیت ادبی و هنری و با توجه به ویژگیهای اساسی این نظام اصولا نمی توان همه طرح ها را تحت پوشش قرار داد.
5- با توجه به اینکه برای حمایت از طرح در قالب نظام مالکیت ادبی و هنری نیازی به ثبت اثر وجود ندارد لذا هزینه حمایت از طرح در این نظام در مقایسه با نظام خاص به مراتب کمتر است. البته در برخی از کشورها تودیع اثر و اخذ گواهی مربوط نیازمند پرداخت هزینه است.
6- حقی که با حمایت از طرح در قالب نظام مالکیت ادبی و هنری عاید صاحب طرح می شود در مقایسه با حقی که با حمایت از طرح صنعتی در نظام خاص نصیب طراح میگردد به مراتب ضعیف تر است؛ زیرا حق ناشی از حمایت از طرح صنعتی در قالب نظام خاص، حقی مطلق است که یکی از آثار مهم آن در حوزه نقض حق میباشد بدین توضیح که به عنوان مثال اعم از اینکه نسخه برداری عمدی صورت بگیرد یا غیر عمدی، نقض حق صورت گرفته و قابل پیگیری است. 
7- یکی از شرایط مهم حمایت از طرح در قالب نظام مالکیت ادبی و هنری این است که طرح مورد درخواست حمایت اصیل باشد؛ یعنی طرح نشأت گرفته از طراح آن باشد و از طرح دیگری تقلید نشده باشد. اصولا این شرط با شرط جدید بودن که از جمله شرایط مهم برای حمایت از طرح در قالب نظام خاص است متفاوت میباشد. 
8- گواهی که با ثبت طرح صنعتی در قالب نظام خاصی اعطاء می شود میتواند در اثبات نقض حق توسط طراح و حتی اثبات تعلق طرح به وی در صورت تعارض نقش بسزایی داشته باشد. به عبارت دیگر، اثر ثبت اثر اثباتی است و برای احقاق حق طراح تاثیر بسزایی دارد.
9- در برخی از کشورها این اجازه به صاحبان طرح داده شده است که بعد از انقضای مدت حمایت از طرح های صنعتی بتوانند طرح رادر قالب نظام مالکیت ادبی و هنری حمایت کنند.
10- با توجه به شرایط حمایت از حق مولف باید گفت که طرح در صورتی می تواند در این نظام قابل حمایت باشد که ایده صرف نباشد و در یک پایگاه مادی قابلیت تجلی و نمود داشته باشد.

نظام خاص
در بسیاری از کشورها از جمله در ایران طرح صنعتی در قالب نظام خاصی مورد حمایت قرار میگیرد. در این نظام طرح صنعتی در چارچوب قوانین و مقررات خاص و از طریق ثبت در ادارات ذیربط مورد حمایت قرار میگیرد. البته همانطور که قبلا گفتیم ممکن است در برخی قوانین ملی کشورها، نظام خاص همزمان و بصورت مرکب با نظام مالکیت ادبی و هنری برای حمایت از طرح مورد استفاده قرار گیرد. از جمله شرایط مهم برای استفاده از مزایای این نظام این است که طرح مورد درخواست ثبت، جدید و یا حداقل اصیل باشد. حمایت از طرح در قالب نظام خاص (قانون طرح های صنعتی) معمولاً دارای ویژگیهایی به شرح زیر است: 
1- با توجه به اینکه یکی از شرایط مهم حمایت از طرح صنعتی در قالب نظام خاص این است که طرح مورد درخواست حمایت جدید باشد بنابراین طرح مورد نظر بطور کلی باید قبل از انتشار یا استفاده عمومی در جهان یا حداقل در کشوری که حمایت در آن ادعا می شود، به ثبت برسد. 
2- گواهی نامه ای که با ثبت طرح در قالب نظام خاص اعطاء می شود معمولا در موارد نقض حق می تواند مستند مهمی برای اثبات حق باشد؛ زیرا حمایت در قالب قانون طرح های صنعتی، اساس و پایه محکمی است برای اجرای حقوق انحصاری که با ثبت طرح در این نظام نصیب طراح میگردد.
3- مدت حمایت از طرح صنعتی در قالب نظام خاص بطور کلی بین ۱۰ و ۲۵ سال است.
4- همانطور که در قسمت قبل توضیح دادیم حقی که با ثبت یک طرح صنعتی در قالب نظام خاص اعطاء میشود، حقی است مطلق به این معنا که برای تحقق نقض حق نیازی نیست که نقض به صورت عمدی باشد. نقض غیر عمدی هم در این نظام قابل پیگیری است.
5- ثبت طرح در قالب نظام خاص مستلزم صرف هزینه و زمان زیادی است. استفاده از خدمات وکیل هم در این نظام میتواند هزینه های ثبت را افزایش دهد.
6- حمایتی که با ثبت طرح در نظام خاص نصیب طراح می شود، بویژه در مقایسه با نظام مالکیت ادبی و هنری حمایت قوی تری است.

نظام علائم تجاری
علامت هر نشانی است که بتواند کالاها یا خدمات اشخاص حقیقی یا حقوقی را از هم متمایز سازد. مواردی وجود دارد که شکل طرح یا بسته بندی یک محصول خاص، ویژگی متمایز کننده برای کالا و محصول ایجاد میکند؛ به نحوی که بتوان در قالب و به عنوان یک علامت تجاری مورد حمایت قرار گیرد. به عنوان مثال بطری کوکاکولا یا شکل مثلثی شکلات Toblerone برخی از این مصادیق تلقی میگردند. خلاصه اینکه در قوانین برخی از کشورها چنانچه یک طرح صنعتی نقش یک علامت تجاری را که مهمترین ویژگی آن ایجاد تمایز بین محصولات اشخاص حقیقی یا حقوقی از یکدیگر است ایفاء کند می تواند به عنوان یک علامت تجاری به ثبت برسد و مورد حمایت قرار گیرد. لازم به ذکر است که با توجه به ویژگیها و آثار حمایت از طرح صنعتی در قالب علائم تجاری میتوان گفت که حمایت از طرح در قالب علامت در مقایسه با نظام خاص می تواند واجد امتیازاتی باشد؛ چون در قالب نظام علامت می توان حمایت را برای مدت نامحدودی تمدید کرد و این می تواند در مقایسه با حمایت در قالب نظام خاص که مدت حمایت از آن ۱۰ یا ۲۵ سال است دارای برتری باشد. همچنین حمایت از طرح در دو نظام خاص و علائم تجاری می تواند بصورت همزمان و مرکب نیز صورت گیرد. مضافا اینکه بعد از انقضای مدت حمایت از طرح های سه بعدی چنانچه طرح دارای ویژگی ها و شرایط علامت تجاری باشد، میتوان آن را در قالب علامت تجاری ثبت و از آن برای مدت نامحدود حمایت کرد. در اتحادیه اروپا طرح های صنعتی می توانند طبق قانون علامت تجاری مورد حمایت قرار گیرند. همچنین در ایتالیا در کنار قانون طرح های صنعتی و مدلهای مفید، طرح را از طریق قانون علامت تجاری نیز حمایت می کنند.

نظام اختراع و مدل اشیاء مفید
در برخی کشورها بویژه حمایت از طرح های کاربردی و فنی در صورتی که دارای شرایط و ویژیگی های مهم اختراع یا مدل اشیاء مفید باشد در قالب نظام اختراع یا اختراعات کوچک قابل حمایت می باشند. این نظام هم دارای ویژگی ها و شرایط خاص است که با نظام خاص و یا کپی رایت کاملا متفاوت میباشد.

نظام طرح ثبت نشده
بعضی از مصادیق طرح ها در قالب نظام حقوقی قانون طرح های ثبت نشده حمایت می شوند و در این نظام ثبت اثر شرط حمایت از آن نمیباشد. به عنوان مثال در کشور انگلیس حمایت از طرح های کاربردی در قالب قانون طرح های ثبت نشده صورت می گیرد. البته در این کشور طرح های مربوط به شکل، ساختار و تزئینات بکار رفته در یک کالا در قالب نظام حقوقی حمایت از طرح های ثبت شده مورد حمایت قرار میگیرد و طرحهایی هم که صرفا جنبه ترسیمی و هنری محض دارند بر مبنای قوانین و مقررات نظام حق تکثیر یا کپی رایت حمایت می شوند. لازم به ذکر است که مدت حمایت از طرح در قالب قانون طرح های ثبت نشده در مقایسه با مدت حمایت سایر نظام ها خیلی محدود است. به عبارت دیگر این قالب حمایتی از طرح در مقابل تقلید و نسخه برداری در اوایل حیات محصول حمایت می کند؛ بنابراین می تواند در تجارت کالاهایی که مد آن بسرعت تغییر می کند از قبیل اسباب بازی و پوشاک مفید باشد. مضافا اینکه این نظام به بنگاه ها فرصت می دهد قبل از اینکه هزینه و مشکلات ثبت طرح هایشان را متحمل شوند، آنها را در بازار امتحان کنند و صرفا در صورت موفقیت طرح مبادرت به ثبت آن نمایند.

قانون رقابت عادلانه
 در برخی دیگر از کشورها طرح ها غالبا در چارچوب قانون رقابت عادلانه مورد حمایت قرار می گیرند. بنابراین در این کشورها طرح ها در مقابل فعالیت های رقابتی ناعادلانه بویژه در صورتی که تقلید و کپی برداری آشکار و یا طرح فاقد ابتکار باشد و یا در صورتی که طرح موجب گمراهی و فریب باشد مورد حمایت قانونگذار قرار میگیرد. به عبارت دیگر در این نظام حمایتی که رقابت منصفانه را در بازار تضمین می کند طراحی که طرح او مورد نقض قرار گرفته و در نتیجه این نقض، او از شرکت منصفانه در بازار محروم شده است، میتواند علیه ناقض حق در مراجع ذیصلاح طرح دعوی و احقاق حق نماید. البته حمایت از طرح ها در این قالب اشکالات و مضار خاص خود را دارد. به عنوان نمونه حمایتی که این نظام به طرح ها اعطاء میکند در مقایسه با سایر نظام های حمایتی بویژه نظام خاص و کپی رایت خیلی ضعیف است، و همچنین در این نظام در مقایسه با نظام های دیگر حمایتی اثبات نقض به مراتب مشکلی تر خواهد بود. نکته قابل ذکر دیگر اینکه برای اینکه طرح در این نظام قابل حمایت باشد، نیازی به ثبت آن طرح نیست.

نظام اسرار تجاری
یکی دیگر از ساز و کارهای حمایتی طرح صنعتی اسرار تجاری است که بویژه تا پیش از علنی شدن طرح میتواند از آن حمایت کند؛ به عبارت دیگر همانطور که قبلا نیز توضیح داده شد اسرار تجاری میتواند نقش مکمل در حفاظت و حمایت از طرح صنعتی داشته باشد. در خصوصی طرح های کارکردی، اگرچه میتوان بوسیله اسرار تجاری بنحوی حقوق طراح را مورد حمایت قرار داد، اما حقوق اسرار تجاری ابزار کار آمدی برای حمایت از طرح های کارکردی محسوب نمی شود؛ زیرا بطور معمول، همانندسازی یک طرح صنعتی پس از علنی شدن آن امر دشواری نیست و این موضوع لطمه جدی به حقوق طراح میزند. از این رو، بهتر است در صورت امکان، با ثبت آن به عنوان نوعی اختراع و به تعبیر دقیقتر یک مدل مصرفی و یا استناد به حمایتهای خودکار کپی رایت، از این آفرینه فکری حمایت کرد.
ذکر نکات زیر نیز قابل اهمیت میباشد:
1- با توجه به نظامها و ساز و کارهای حقوقی مختلفی که برای حمایت از طرحهای صنعتی به معنای عام کلمه در نظامهای ملی وجود دارد که برخی از آنها در اسناد بین المللی نیز مورد اشاره قرار گرفته اند، بنظر ساز و کار یا ساز و کارهای حمایتی قابل دفاع است که بتواند همه مصادیق طرح را تحت پوشش حمایتی قرار دهد، از این رو شایسته است که طرحهای صنعتی به معنای خاص کلمه که در قوانین ملی اکثر کشورها از آن تعریف مشابهی ارائه شده است، در قالب نظام خاص مورد حمایت قرار گیرند و طرحهایی که ترسیمی و صرفا جنبه هنری محض دارند فی البداهه و بدون رعایت اصولی ایجاد شده اند در قالب نظام مالکیت ادبی و هنری مورد حمایت قرار گیرند و بالاخره طرح های که صرفا جنبه فنی و کارکردی دارند بسته به اهمیت طرح در قالب نظام اختراع یا مدل های اشیاء مفید مورد حمایت قرار گیرند. البته سایر ساز و کارها از قبیل اسرار تجاری یا قانون رقابت عادلانه نیز میتوانند نقش مکمل در حفاظت و حمایت از طرح ها داشته باشند. بنابراین نظام حمایتی ارجح در این حوزه نظامی است که همه مصادیق طرح ها را تحت پوشش قرار دهد اگر چه تبیین دقیق مرزهای ابزارهای حمایتی و احتمالا هم پوشانی و تداخل و تعیین مرکب یا مستقل بودن آنها میتواند در تعریف این سازوکارها از جمله مشکلاتی باشد که باید به آنها توجه جدی کرد. چنانچه با این رویکرد به نظام داخلی حمایت از طرح نگاه کنیم خلاء هایی در رابطه با حمایت از برخی از مصادیق طرح ها به معنای عام کلمه به چشم میخورد؛ به عنوان مثال در رابطه با حمایت از طرح هایی که صرفا جنبه فنی و کارکردی دارند در صورتی که واجد شرایط اختراع به معنای خاص کلمه نباشد مواجه با خلاء قانونی خواهیم بود؛ زیرا همانطور که در بسیاری از نظامهای ملی دیده می شود این قبیل طرح ها در قالب قانون مدلهای مفید مورد حمایت قرار می گیرند که متأسفانه در جمهوری اسلامی ایران تا کنون در این زمینه قانونگذاری نشده است. به عبارت دیگر اگر چه در قسمت اخیر ماده 20 قانون ثبت اختراعات، طرح های صنعتی و علائم تجاری، یک طرح صنعتی که در آن تنها دسترسی به یک نتیجه فنی بدون تغییر ظاهری مورد هدف است، مشمول حمایت از این قانون قرار نگرفته است، لیکن قانونگذار هیچگونه سازوکار و ابزار حقوقی را برای حمایت از این نوع طرح ها پیش بینی نکرده است و نظام اختراع به معنای خاص هم با توجه به شرایط و ویژگی هایی که دارد، بسیاری از این مصادیق را تحت پوشش قرار نمی دهد، و نظام مالکیت ادبی و هنری هم با توجه به ویژگیهای که دارد نمیتواند آنها را حمایت کند. 
2- از آنجاییکه وجود نظام های مختلف ملی برای حمایت از طرح های صنعتی مانع جدی برای حمایت بین المللی از طرح ها است، لذا ضرورت دارد که سازمان جهانی مالکیت معنوی در هماهنگ کردن قوانین ملی کشورها در این حوزه تلاش نماید. بدیهی است با تدوین معاهداتی که مطابق با نیازهای روز در این حوزه باشد می توان در هماهنگ کردن قوانین ملی توفیق حاصل کرد.
3- در رابطه با این موضوع که آیا بطور همزمان می توان در قالبهای مختلف حمایتی از طرح حمایت کرد یا خیر باید در قوانین ملی کشورها صراحتاً وضع حکم نمود.
4- همچنین در رابطه با این موضوع که آیا به عنوان مثال با انقضای مدت حمایت از طرح صنعتی در قالب نظام خاص می توان مجددا از نظامهای دیگر حمایتی به عنوان مثال کپی رایت برای حمایت از طرح استفاده کرد یا خیر باید در نظامهای ملی پیش بینی های لازم صورت گیرد.